چرا هفته‌های پایانی بارداری، سرنوشت مغز نوزاد را رقم می‌زند؟

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان ضمن اشاره به اهمیت حیاتی هفته‌های پایانی بارداری، بر نقش تعیین‌کننده این بازه زمانی در تکامل سیستم های مختلف جنین به ویژه سیستم عصبی و تنفسی نوزادان تاکید کرد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، دکتر صدیقه سلمه ای، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان و فوق تخصص نوزادان، به مناسبت روز جهانی نوزاد نارس، ضمن بررسی ابعاد مختلف این موضوع اظهار داشت: طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، نوزادان نارس یا پره‌ترمی که پیش از هفته ۳۷ بارداری به دنیا می‌آیند، در دسته نوزادان نارس قرار می‌گیرند. 

وی خاطرنشان کرد: تحقیقات نشان می‌دهد زایمان در هفته ۳۹ و ۴۱، کم‌عارضه‌ترین و مناسب‌ترین زمان برای تولد است؛ چرا که نوزادان متولد شده در این بازه، نیاز بسیار کمتری به بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) دارند.

دکتر سلمه ای گفت: نوزادان نارس بر اساس سن بارداری به چهار دسته مجزا طبقه بندی می شوند؛ از جمله نوزادان بسیار نارس (متولدین پیش از هفته ۲۸)، نوزادان خیلی نارس (متولدین هفته ۲۸ تا ۳۲)، نوزادان نارس متوسط (متولدین هفته ۳۲ تا ۳۴) و در نهایت نوزادان نارس دیررس (متولدین هفته ۳۴ تا ۳۷) که این گروه آخر بیشترین میزان شیوع را در میان نوزادان نارس دارند. 

وی عوامل زمینه‌ساز زایمان زودرس را شامل سن مادر (کمتر از ۱۷ سال یا بیش از ۳۵ سال)، بیماری‌های زمینه‌ای نظیر دیابت و فشار خون، فاصله کم بین بارداری‌ها، بارداری‌های چندقلو و مصرف مواد مخدر، الکل و دخانیات توسط مادر دانست.

فوق تخصص نوزادان ضمن تأکید بر نقش تعیین‌کننده سن بارداری در تکامل مغز، افزود: تصاویر MRI نشان می‌دهد که با افزایش هفته‌های بارداری، حجم ماده خاکستری مغز افزایش یافته و کارایی واکنش‌های عصبی-نخاعی بهبود می‌یابد. نکته بسیار مهم این است که حجم ماده سفید (میلین‌دار) مغز بین هفته‌های ۳۵ تا ۴۱ بارداری، پنج برابر می‌شود و حدود یک‌سوم کل رشد مغز در این بازه زمانی حساس اتفاق می‌افتد.

دکتر سلمه ای در ادامه اظهار داشت: علاوه بر چالش‌های تکاملی مغز، سیستم تنفسی نیز از آسیب‌پذیرترین سیستم‌ها در نوزادان نارس است.

 وی توضیح داد: دستگاه تنفسی یکی از آخرین اندام‌هایی است که تکامل می‌یابد؛ به همین دلیل نوزادان نارس به‌طور شایع با چالش‌هایی نظیر سندرم دیسترس تنفسی ناشی از کمبود سورفاکتانت و توقف‌های تنفسی ناشی از تکامل ناکافی مغز و سایر مشکلات تنفسی مواجه هستند.

 دکتر سلمه ای به سایر عوارض شایع از جمله افزایش احتمال بروز زردی، ناپایداری دمای بدن، ریسک بالای هیپوگلیسمی، افزایش عفونت‌ ناشی از سیستم ایمنی تکامل‌نیافته و مشکلات تغذیه‌ای ناشی از تکامل ناکافی سیستم عصبی-عضلانی که منجر به اختلال در مکیدن و بلع می شود، اشاره کرد.

وی افزود: نوزادان نارس ممکن است در دوران کودکی با چالش‌هایی چون مشکلات بینایی، شنوایی، اختلالات یادگیری، مشکلات ارتباطی-اجتماعی، رشد ناکافی و یا حتی فلج مغزی (CP) روبرو شوند. با این حال با پیشرفت‌های چشمگیر علوم پزشکی، امکان رشد سالم و بدون عارضه برای این نوزادان بسیار زیاد است و تولد زودرس لزوماً به معنای ناتوانی نیست، بلکه صرفاً ریسک برخی عوارض را افزایش می‌دهد که امروزه به‌خوبی مدیریت می‌شوند.

دکتر سلمه ای در پایان تأکید کرد: اگرچه راهکار واحدی برای جلوگیری قطعی وجود ندارد، اما رعایت پروتکل‌های بهداشتی مانند پرهیز از مصرف دخانیات و الکل، تغذیه متعادل، مدیریت دقیق بیماری‌های زمینه‌ای، شروع مراقبت‌های بارداری از سه ماهه اول، کنترل استرس و رعایت فاصله مناسب بین بارداری‌ها (حداقل ۱۸ ماه)، می‌تواند ریسک زایمان زودرس را به شدت کاهش دهد.